Udar – jak go rozpoznać i jak reagować? Poradnik dla opiekuna seniora

Udar mózgu zaczyna się nagle i często bez ostrzeżenia. Przy łóżku seniora pierwsza zwykle jest opiekunka albo ktoś z rodziny, a nie lekarz. To, co ta osoba zrobi w pierwszych minutach, ma ogromne znaczenie: im szybciej chory trafi do szpitala, tym większa szansa, że przeżyje i wróci do samodzielności. W tym poradniku wyjaśniamy, jak rozpoznać udar, czym różni się od wylewu i zawału serca oraz co robić krok po kroku.

Czym jest udar mózgu?

Udar to nagłe zaburzenie pracy mózgu spowodowane tym, że część mózgu przestaje dostawać krew, a z nią tlen. Komórki nerwowe bez tlenu obumierają w ciągu kilku minut. Są dwa główne rodzaje udaru:

• Udar niedokrwienny, nazywany też zawałem mózgu. To około 80% przypadków. Naczynie doprowadzające krew do mózgu zwęża się albo zatyka, najczęściej przez miażdżycę albo zakrzep. Zakrzep powstaje często w sercu, na przykład przy migotaniu przedsionków.
• Udar krwotoczny, czyli potocznie wylew. To około 20% przypadków. Naczynie w mózgu pęka i krew wylewa się do tkanki mózgowej. Najczęstszą przyczyną jest długo nieleczone nadciśnienie.

Po samych objawach nie da się w domu ustalić, który to rodzaj udaru. Rozstrzyga dopiero tomografia w szpitalu. Dlatego przy każdym podejrzeniu postępowanie jest takie samo: od razu dzwonisz po karetkę.

Objawy udaru u seniora

Najważniejsze słowo to nagle. Objawy pojawiają się w ciągu sekund albo minut, często u osoby, która chwilę wcześniej czuła się dobrze. Zwróć uwagę na:

• opadnięty kącik ust i krzywy uśmiech,
• osłabienie, drętwienie albo bezwład ręki lub nogi, zwykle po jednej stronie ciała,
• niewyraźną, bełkotliwą mowę albo trudność ze zrozumieniem, co się do niej mówi,
• nagłe zaburzenia widzenia, na przykład w jednym oku, podwójne widzenie albo „ucięte” pole widzenia,
• zawroty głowy, utratę równowagi, chwiejny chód,
• nagły, bardzo silny ból głowy,
• trudności z przełykaniem,
• nagłe splątanie, senność albo utratę przytomności.

U osób starszych udar łatwo przeoczyć. Bełkotliwą mowę i chwiejny chód można wziąć za zmęczenie, skutki leków, a nawet „zachowanie jak po alkoholu”. Senior z demencją może nie umieć powiedzieć, że coś jest nie tak. Liczy się więc różnica: jeśli podopieczny jeszcze godzinę temu mówił i chodził inaczej, traktuj to poważnie.

Ważne: objawy czasem ustępują same po kilku minutach. To może być przemijający atak niedokrwienny (TIA), czyli ostrzeżenie przed pełnym udarem. Nawet jeśli wszystko wróciło do normy, wezwij pomoc albo jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem.

Test UDAR – sprawdź w minutę

Najprościej zapamiętać sprawdzenie słowem UDAR:

Litera	Co sprawdzić	Jak to zrobić
U – utrudniona mowa	Czy mowa jest niewyraźna, bełkotliwa?	Poproś o powtórzenie prostego zdania, np. „Dziś jest ładny dzień”.
D – dłoń opadnięta	Czy jedna ręka słabnie?	Poproś o uniesienie obu rąk przed siebie na 10 sekund. Opadanie jednej z nich to sygnał alarmowy.
A – asymetria ust	Czy twarz jest krzywa?	Poproś o uśmiech. Opadnięty jeden kącik ust to typowy objaw.
R – rozmazane widzenie	Czy wzrok nagle się pogorszył?	Zapytaj, czy dobrze widzi, czy obraz się nie dwoi.

Wystarczy jeden z tych objawów, żeby zadzwonić pod 112 albo 999. Nie czekaj, aż wystąpią wszystkie naraz.

Wylew a udar niedokrwienny – czym się różnią?

„Wylew” to potoczna nazwa udaru krwotocznego. Objawy są bardzo podobne do udaru niedokrwiennego: niedowład jednej strony ciała, zaburzenia mowy, problemy ze wzrokiem. Wylew częściej daje jednak:

• nagły, bardzo silny ból głowy, przez chorych opisywany często jako najgorszy w życiu,
• nudności i wymioty,
• sztywność karku,
• szybkie pogorszenie stanu, senność i utratę przytomności.

Wylew ma zwykle cięższy przebieg. Dla opiekunki najważniejsze jest jednak to, że w domu nie da się odróżnić wylewu od udaru niedokrwiennego. Leczy się je zupełnie inaczej, a leki pomocne przy jednym mogą szkodzić przy drugim. Właśnie dlatego nie podaje się choremu żadnych leków na własną rękę.

Udar czy zawał serca? Jak odróżnić

Udar i zawał mają podobny mechanizm, bo w obu przypadkach zatkane naczynie odcina dopływ krwi. Różnią się tym, który narząd przestaje dostawać tlen: przy udarze jest to mózg, przy zawale serce.

	Udar mózgu	Zawał serca
Co jest uszkodzone	mózg	mięsień sercowy
Typowe objawy	krzywa twarz, niedowład jednej strony ciała, zaburzenia mowy i widzenia, nagły ból głowy	silny, gniotący lub piekący ból za mostkiem, promieniujący do lewej ręki, szyi, żuchwy albo pleców; duszność, zimny pot, nudności, lęk
Co robić	112 / 999, zapamiętać godzinę początku objawów, nic nie podawać	112 / 999, posadzić lub ułożyć w pozycji półsiedzącej, nie pozwalać chodzić

Uwaga u seniorów: zawał u osób starszych, a także u kobiet i chorych na cukrzycę, często nie daje klasycznego bólu w klatce piersiowej. Może objawiać się tylko dusznością, nagłym osłabieniem, bólem brzucha albo nudnościami. Jeśli podopieczny nagle źle się czuje i nie wiesz dlaczego, zadzwoń i opisz objawy. Dyspozytor zdecyduje, co dalej. Przy podejrzeniu zawału dyspozytor może polecić podanie aspiryny, ale nie rób tego bez jego zgody.

Co robić przy podejrzeniu udaru – krok po kroku

1. Zadzwoń pod 112 albo 999. Powiedz wprost: „podejrzenie udaru”. Podaj wiek chorego, objawy i dokładny adres.
2. Zapamiętaj albo zapisz godzinę, o której pojawiły się objawy. Jeśli nie wiesz, kiedy się zaczęły (na przykład senior obudził się z niedowładem), zapamiętaj, kiedy ostatnio widziałaś go zdrowego. Od tej godziny zależy, jakie leczenie zastosuje szpital.
3. Zadbaj o bezpieczeństwo. Posadź albo połóż chorego tak, żeby nie upadł. Przytomnego ułóż z lekko uniesioną głową i ramionami.
4. Poluzuj ciasne ubranie wokół szyi i klatki piersiowej.
5. Zostań przy chorym. Mów spokojnie, obserwuj oddech i przytomność. Jeśli stan się zmienia, przekaż to dyspozytorowi.
6. Przygotuj dokumenty: listę leków, wypisy ze szpitala, informacje o chorobach. Ratownicy bardzo tego potrzebują, zwłaszcza informacji o lekach przeciwzakrzepowych.
7. Otwórz drzwi albo poproś kogoś, żeby wyszedł po zespół ratunkowy.

Czego nie robić

• Nie podawaj leków, także aspiryny ani leków na ciśnienie. Jeśli to wylew, aspiryna może nasilić krwawienie.
• Nie dawaj jeść ani pić. Udar często upośledza przełykanie, więc łatwo o zachłyśnięcie.
• Nie czekaj, aż „samo przejdzie”, i nie kładź seniora spać.
• Nie wieź chorego samodzielnie do szpitala, jeśli można wezwać karetkę. Ratownicy zaczynają pomagać już w drodze i jadą od razu do szpitala, który leczy udary.

Gdy senior traci przytomność

Sprawdź, czy oddycha: odchyl lekko głowę, przez 10 sekund patrz na ruchy klatki piersiowej i nasłuchuj oddechu.

• Oddycha normalnie: ułóż go w pozycji bocznej bezpiecznej i co chwilę sprawdzaj oddech do przyjazdu karetki.
• Nie oddycha albo oddycha nieprawidłowo (pojedyncze, rzadkie westchnięcia): zadzwoń pod 112 i zacznij resuscytację, czyli 30 uciśnięć klatki piersiowej i 2 oddechy ratownicze, albo same uciśnięcia. Jeśli w pobliżu jest defibrylator AED, niech ktoś go przyniesie. Dyspozytor przeprowadzi cię przez wszystko przez telefon.

Dlaczego liczy się każda minuta

W udarze niedokrwiennym leczenie polega na udrożnieniu zatkanego naczynia. Lek rozpuszczający zakrzep (tromboliza) można podać tylko w ograniczonym czasie, zwykle do 4,5 godziny od początku objawów. Mechaniczne usunięcie skrzepliny (trombektomia) wykonuje się najczęściej do 6 godzin, a u części chorych, po specjalistycznych badaniach, także później. Co minutę bez krwi obumierają kolejne komórki mózgu. Szybki telefon po pomoc daje więc realną szansę na to, że senior wróci do chodzenia, mówienia i samodzielności.

Pracujesz w Niemczech? Co musisz wiedzieć

W Niemczech karetkę (Rettungsdienst) wzywa się pod numer 112. Warto mieć przygotowane kilka zdań po niemiecku:

• „Ich brauche einen Notarzt. Verdacht auf Schlaganfall.” – Potrzebuję lekarza. Podejrzenie udaru.
• „Verdacht auf Herzinfarkt.” – Podejrzenie zawału serca.
• „Die Person ist bewusstlos.” – Osoba jest nieprzytomna.
• „Die Adresse ist …” – Adres to …

Dokładny adres podopiecznego, listę jego leków i numer do rodziny zapisz na kartce i przyklej przy telefonie albo na lodówce. W stresie łatwo zapomnieć nawet nazwę ulicy.

Jak zmniejszyć ryzyko udaru u podopiecznego

Na wiek nie mamy wpływu, ale na wiele czynników ryzyka owszem. Najważniejsze z nich to nadciśnienie, migotanie przedsionków, cukrzyca, wysoki cholesterol, palenie papierosów i brak ruchu. Opiekunka może pomóc:

• regularnie mierzyć ciśnienie i zapisywać wyniki. Przyda się dobry ciśnieniomierz, o którym piszemy w poradniku https://bona24.eu/urzadzenia-medyczne-monitorujace-zdrowie-seniora/,
• pilnować przyjmowania leków, zwłaszcza na ciśnienie i przeciwzakrzepowych, o stałych porach i bez pomijania dawek,
• dbać o nawodnienie i lekkostrawną dietę z warzywami i ograniczoną ilością soli,
• zachęcać do codziennego ruchu na miarę możliwości seniora,
• zgłaszać lekarzowi lub rodzinie każdy epizod przemijających objawów, takich jak chwilowy bełkot, drętwienie ręki czy zaburzenia widzenia.

Najczęstsze pytania

Jak szybko rozpoznać udar?

Użyj testu UDAR: sprawdź mowę, poproś o uniesienie obu rąk, o uśmiech i zapytaj o widzenie. Jeden nieprawidłowy objaw wystarczy, żeby zadzwonić pod 112 albo 999.

Czy wylew i udar to to samo?

Wylew to potoczna nazwa udaru krwotocznego, czyli jednego z dwóch rodzajów udaru. Drugi, częstszy rodzaj to udar niedokrwienny. W domu nie da się ich odróżnić, a pierwsza pomoc jest taka sama.

Jak odróżnić udar od zawału serca?

Udar daje przede wszystkim objawy neurologiczne: krzywą twarz, niedowład jednej strony ciała, zaburzenia mowy. Zawał to najczęściej silny ból w klatce piersiowej, duszność i zimny pot. U seniorów zawał może przebiegać nietypowo, dlatego w razie wątpliwości zawsze dzwoń po pomoc.

Czy można podać aspirynę przy udarze?

Nie. Jeśli to wylew, aspiryna może nasilić krwawienie. Przy podejrzeniu udaru nie podawaj żadnych leków, jedzenia ani picia.

Co zrobić, jeśli objawy udaru same ustąpiły?

Mimo to skontaktuj się z lekarzem albo wezwij pomoc. Krótkotrwałe objawy mogą oznaczać przemijający atak niedokrwienny (TIA), który często poprzedza pełny udar.

Jaki numer alarmowy obowiązuje w Niemczech?

W Niemczech karetkę wzywa się pod numer 112.

Źródła:

• pacjent.gov.pl – test UDAR, ok. 80% udarów niedokrwiennych, numery 112/999
• Wojskowy Instytut Medyczny – objawy, okno trombolizy 4,5 h, trombektomia do 6 h
• Super Express – kampania „Alert udarowy” (druga wersja skrótu UDAR)

Autor: Robert Wojcieszek, redaktor bloga Bona 24, ratownik KPP i instruktor EFR.
Opublikowano: 07.10.2026